Reviews and Comments

Odd Arne Westad legg ut eit godt argument for at verda i dag liknar meir på den verda vi hadde før 1914, enn ho liknar på verda i 1939.

Odd Arne Westad er ein framifrå kald krig-historikar som lenge har vore oppteken av tilhøva mellom stormakter. I boka her, som så vidt eg veit er den første som er vorte omsett til norsk, argumenterer han for at verda i dag har klare likskapar med den verda vi hadde i 1914.

Det her kan framstå framand i eit land kor den einaste historiske analogien folk kjenner til, er overgangen frå mellomkrigstid til den andre verdskrigen. Like fullt har eg lenge vore av ei liknande oppfatning som det Westad kjem med i boka her, og er enno meir overtydd no.

For det første har vi i dag eit internasjonalt system med fleire stormakter, kor nokon er langt sterkare enn alle dei andre, men kor ein også har ei kjensle av nedgang og trugsmål frå oppadstormande konkurrentar. Westad argumenterer godt for at USA i dag minnar mykje om Storbritannia i 1914, og at Kina har mange trekk som liknar på Det tyske keisarriket. Dagens USA sin framandfrykt og krampaktige grep for å halde seg oppe som imperium og Kina sin frykt for å bli "for seine" med å utnytte den makta dei har opparbeidd seg dei siste tiåra, er ein farleg miks når ein ser dei i høve til historia.

I 1914 vart det krig, og så mange som 40 millionar menneske vart drepne eller skada. Men det tyder ikkje at krig var uunngåeleg den gongen, og heller ikkje at det er uunngåeleg i dag. Westad slår derfor eit slag for diplomatiet, og vilje til å gjera kompromiss i sakar kor usemje kan føre til krig. Løysningsforslaga hans på Taiwan, Ukraina og Palestina blir litt for enkle for min del, men det er uansett først og fremst den historiske drøftinga som var grunnen til at eg las boka her, og den var god.

Til sist synst eg omsetjinga til norsk er litt skuffande. Det heiter ikkje "i Balkan", men "på". Det heiter heller ikkje "handelsunioner", men "fagforeiningar'. Det her er faktisk på linje med Google translate i 2010. Skjerpings.

Det er ikkje så mykje å seie her anna enn at boka er solid avgrensa, godt dokumentert, og gir eit presist innblikk i Iran gjennom 1900- og 2000-talet. Forfattaren viser korleis Iran heile vegen har vorte hersa med og kontrollert av ulike stormakter, og gjennom deira handlangarar i den iranske eliten. Folkestyret og sjølvstyret har vore skadelidande kvar gong, ikkje minst i kuppet mot den folkevalte nasjonalisten Mohammed Mossadeq i 1953, støtta av britisk og amerikansk etterretning.

Perioden frå 1953 til 1979 er dessutan også interessant, og viser kor hovudlaus strategien om å kjempe for ei tilbakevending til det blodtørstige Pahlavi-kongedynastiet er. Iran var eit helvete for både minoritetar og opposisjon under sja-styret. Det er ikkje slik at diktaturet vart innført først i 1979.

Perioden med prestestyret er også godt dekka. Både prestestyret sin sementering av makta gjennom 1980-talet, kor dei knuste det som var av opposisjon til venstre, men også den håplause kampen mot Saddam Husseins Irak, som var støtta av nærmast heile regionen + USA. Perioden med reformvennleg leiing i landet frå 1997 til 2005 er også interessant, og viser at ein truleg hadde eit rom for å gjera Iran til ein meir "normal" aktør i det internasjonale systemet. Den sjansen greip ein ikkje.

Boka her vil eg verkeleg tilråde folk som skulle ønske dei visste meir om Iran no som Epstein-regimet sine rakettar regnar over dei. Eg kan garantere at du vil bli klokare.

Vi var fleire som lét oss imponere av Terje Tvedt da han i 2017 utgav "Det internasjonale gjennombruddet" (heretter "DIG"). Tvedt eit Noreg som hadde blitt grunnleggjande endra sidan 1960-talet, både som følgje av stor ikkje-vestleg innvandring, men også gjennom framveksta av "Det humanitærpolitiske kompleks" - eit samrøre av elitar i Utanriksdepartementet, bistandsverket og liknande, som nærmast hadde erstatta den norske nasjonsbyggingstanken med multikulturalisme.

Tvedt hadde nok rett i mykje. Det er ikkje vanskeleg å finne gode døme på elendige bistandsprosjekt, sløsing med pengar, og opebert uheldig samrøre mellom ulike aktørar i "komplekset". Heile førestillinga om "fredsnasjonen Noreg" har dessutan blitt flauare og flauare med åra. Epstein-skandalen kan dessutan synest å stadfeste mange av skuldingane Tvedt kom med i DIG.

Når "alle" er einige om at ei bok er så genial, må ein vera på vakt. Eg har derfor prøvd å lese "motboka" som Jostein Gripsrud, professor i medievitskap, skreiv i 2018. Etter å ha lese ho kjenner eg nærmast at eg skjemmast over kor ukritisk eg openbert las Tvedt tilbake i 2017. Mykje av det Tvedt skriv om "inntoget" av multikulturalismen i Stortingsmeldingane i etterkrigstida er rett og slett uærleg gjengjeve når ein ikkje berre "cherry picker" setningar som stadfestar påstanden sin. Det er også openbert at Tvedt har redigert bort store delar av det offentlege Noreg sitt "gode" syn på verda utanfor Noreg i tida før 1963 (som altså er startpunktet Tvedt har sete for "Det internasjonale gjennombrotet"). Det same gjeld menneskerettane, som har hatt ein sentral plass i det norske ordskiftet mykje lenger tilbake enn det Tvedt hevdar.

Tvedt sitt poeng om at "multikulturalismen" liksom har lagt lokk over innvandringsdebatten, er også vanskeleg å bevise. Tvert imot finn ein fleire døme på seriøse diskusjonar om innvandringspolitikk både tidleg på 1970-talet, og seint på 1980-talet. Det er riktig at mellom anna Framstegspartiet i periodar vart brunbeisa, men noko av grunnen ligg i at partiet ganske opent pleide kontaktar nettopp til nyfascistiske miljø

Alt i alt synst eg Gripsrud har skrive eit viktig korrektiv til ei bok som har fått alt for lite kritisk søkelys mot seg. Innvendinga mi handlar om at også Gripsrud sjølv nokre gonger blir litt omtrentleg i kritikken sin, og nokre gonger kanskje gjer same feil som Tvedt sjølv, nemleg å nærmast idiotforklare den ein polemiserer imot.

Lysbakken er ein partileiar som har imponert meg veldig. Han tok over som leiar for eit parti som nærmast var å rekne som eit konkursbo. Samstundes vart saka om "Jenteforsvaret" rulla opp som ein medieskandale kor Lysbakken satt med hovudansvaret som Barne- og likestillingsminister.

Mange ville nok ha gitt seg der. Lysbakken greidde derimot å løfte partiet sitt opp frå søla, breie det ut, rekruttere fleire tusen medlemmar, og dessutan vise korleis ein kan stå på prinsippa sine og seie nei til regjeringssamarbeid (valet 2021), men likevel få gjennom viktig politikk som opposisjonsparti på Stortinget.

Under Lysbakken har SV dessutan blitt utfordra av både Raudt og MDG, som stort sett var uviktige konkurrentar før han tok over. Dei to partia har gjort det vanskeleg for SV å opptre slik dei tidlegare har pleidd. Det har vore spennande å sjå korleis Lysbakken omforma SV til eit slags omdreiningspunkt for heile det breie raudgrøne laget. Den mest samlande krafta, før vala i både 2017 og 2021.

Boka stadfestar ein del ting som mange av oss la merke til. Spesielt gjeld det Senterpartiet sin nye identitet som kulturkrigparti, med brodd mot urbane miljømedvite veljarar - gjerne dei som har pleidd å røyste MDG, SV og Venstre. Det er mogleg strategien her skaffa SP nokre veljarar fram mot 2021, men det gjorde også at dei mista SV som regjeringspartner. Dermed vart SP overkøyrd av AP, ikkje minst i straumpolitikken. Det har kosta dyrt. Lysbakken gir Senterpartiet hovudskulda for at det ikkje vart ein raudgrøn trepartiregjering etter valet i 2021. Her trur eg han har heilt rett. Dei mindre partia på raudgrøn side har på sikt alt å tene på å spele kvarandre gode.

No er Lysbakken ute av norsk politikk, og Kirsti Bergstø sitt SV er tilsynelatande i fritt fall. Skvisen mellom Raudt og MDG har vist seg å vera meir krevjande enn det Lysbakken verka til å tru. I boka skriv han ein del om diskusjonen om samling på den radikale venstresida, enten som valforbund eller som parti. Eg trur det er nytt for mange at det her vart såpass seriøst drøfta heilt oppe i SV-leiinga. Eg trur ikkje vi har høyrt siste ord i den diskusjonen enno, men verken Raudt eller MDG ser ut til å ha noko å tene på å gå inn på eit sånt spor.

Boka er verdt å lese om du har interesse for norsk politikk. Om du er medlem i, eller har røysta på SV bør du i alle fall lese ho. Eg trur SV fort kan reise seg att, og eg trur framleis dei er partiet som er best skikka til å bygge bru på raudgrøn side. Det er eit tap for norsk politikk at Lysbakken no er ute, men da er det enda viktigare at vi kjenner ettermælet hans godt.

Debatten om norsk oljeproduksjon er verkeleg polarisert. På den eine sida kan det synest som at ein har klimafornektarar som ikkje trur at CO2 har nokon konsekvensar for temperaturauke på jorda, mens ein på den andre sida har folk som har som viktigaste politiske prioritering at olje- og gassnæringa i Noreg skal bli nedlagt.

Men kva med alle som er mellom disse posisjonane?

Øystein Sjøli har gjort eit forsøk på å skrive ei bok som ryddar litt i ordskiftet. Han oppgir tidleg i boka at klimaendringane er både reelle og svært truleg delvis menneskeskapte, og han nyttar gjennomgåande rapportane frå klimapanelet i FN som autoritativ kjelde i spørsmålet her. Eg synst han gjer ein god jobb i å ikkje karikere dei av oss som ønskar raskare omstilling til grøn energi, samstundes som at han markerer klart kor usemja ligg. Det er eigenskapar vi treng mykje meir av i tida vi lever i.

Det fascinerande med boka her, er korleis Sjølie, som økonom, går fram for å drøfte vektinga mellom kostnadane ved ein meir aktiv politikk for utsleppskutt, opp imot skadane som vil følgje av temperaturauke, og eventuelle tilpassingar menneskeslekta må gjera for å handtere dei. Kva seier for eksempel klimapanelet i FN om konsekvensane av ei global oppvarming på ca. 3 gradar? Det veit nok dei færraste av oss, men skildringane deira er langt mindre alvorlege enn ein fort kan få inntrykk av når ein les kva politikarar og aktivistar har sagt dei siste åra. Eit problem er at ein ofte tek utgangspunkt i dei aller verste, og dessutan svært usannsynlege "worst case"-scenaria (som i media gjerne blir omtala som "business as usual", som altså er heilt feil), i rapportane når ein skriv artiklar i pressa.

Det som faktisk er mest sannsynleg er eit scenario kor dei fleste landa held fram med dagens klimapolitikk, utan eigentleg å gjera han meir ambisiøs. Da vil ein lande på ei temperaturauke på om lag 3 gradar over førindustrielt nivå, altså langt over 1,5, og 2-gradarsmåla. Om kvart land held seg til måla sine i Parisavtalen, landar vi på 2,6 gradar. Kva det vil tyde for menneskeleg velstand er litt uklart, men IPCC sjølv meiner at det vil tyde noko sånt som 3 prosent lågare BNP i 2100 enn ein ville ha hatt utan temperaturauke i det heile. Utfordringa er at effekten vil vera langt meir negativ i mange land som allereie er varme, først og fremst fordi dei også er fattige.

Sjølie skriv også ein del om kva olje og gass bidrar med av gode ting i verda. Ein ting er kva olja gjer for oss som bur i rike samfunn, men dei samfunna som verkeleg har behov for petroleum i åra som kjem, er trass alt utviklingslanda som går gjennom stor velstandsvekst.

Meiner Sjølie dermed at ein berre bør lene seg tilbake og kutte ut all klimapolitikk? Nei, det gjer han faktisk ikkje. Han tek mellom anna til orde for ein offensiv avgiftspolitikk på CO2, som bør stå i høve til velstanden i dei enkelte landa.

Boka her gav meg mykje å tygge på. Eg synst det var frigjerande å lesa ei bok om olje og klima som er såpass nøktern og grundig. Eg har sjølv vore, og er nok framleis meir pessimistisk enn det eigentleg er grunn for meg å vera. Nokre tiltak som eg dessutan har vore tilhengar av, for eksempel karbonavgift til fordeling (KAF), skulle eg sett at Sjølie kom inn på i boka. Han nemnar for eksempel at det er vanskeleg å få med folk på harde klimaavgifter, og ser på det som ein god ting at inntektene frå avgiftene kjem til staten. Men korfor det, eigentleg? Eg vurderer å sende ein e-post og spørje han.

Eit anna "problem" med boka, er at ho verkar litt uredigert. Ho er velskrive og informativ, men nokre poeng dukkar opp fleire gonger. Ho kunne med fordel ha vore litt kortare og strammare, synst eg. Her ligg nok problemet i at ingen større forlag ville gi ut boka, noko som i seg sjølv seier ein del om stoda i ordskiftet om tematikken her.

Alt i alt vil eg definitivt råde folk til å lese ho, og kanskje spesielt folk som er litt ute på ytterkantane i debatten her. Kjøp boka i gåve til onkelen din som er klimafornektar, men også til søskenbarnet ditt som kastar olje på kunstmåleri. Dei har begge godt av å stikke fingeren litt i jorda.

Eg hugsar at eg las boka her da eg gjekk på vidaregåande. Den gongen kunne eg verkeleg ikkje, akkurat som fleire av dei som er omtala i boka, forstå korfor så mange ålreite folk kunne røyste på eit parti som Framstegspartiet.

Boka her gjorde det litt meir tydeleg for meg. Når dei tradisjonelle venstrepartia tar til seg høgresida sin økonomiske politikk, samstundes som at dei OGSÅ fører ein verdipolitikk som framandgjer delar av arbeidarklassen, legg ein seg lageleg til for hugg for høgrepopulistar. Ein ser det same i land etter land.

Det er mange parallellar her. FrP gjorde sitt beste val nokonsinne i år. Dei er definitivt tilbake på nivået dei låg på frå 2000 til 2010. Det interessante som har endra seg sidan boka vart skrive, er at ein i fleire land faktisk har sett at det har vore mogleg for ytre venstre å yte truverdig motstand. I boka blir RV avskrive som eit parti som nesten utelukkande treff folk med skyhøg kulturell kapital, og ikkje appellerer til arbeidsfolk i det heile. Det har faktisk endra seg stort i åra som har gått.

Distriktspolitikken blir også omtala av Marsdal som ei slags akilleshæl for FrP. Det var det jo faktisk i fleire år. Valet i 2021 var ein katastrofe for FrP, og dei mista enormt med veljarar ikkje minst til Senterpartiet. Det endra seg dessverre i år.

Eg kan definitivt tilråde boka her til folk som ikkje har lese ho. Sjølv om mange av karakterane ikkje lenger er aktive, og ein del av kritikken mot Raudt, SV, og sjølv Ap verkar litt utdatert, meiner eg mykje av analysen framleis treff godt. Kanskje burde ein ha laga ein oppdatert oppfølgjar som tek for seg endringane som har skjedd sidan? Eg tenker spesielt på FrP sin snuoperasjon i EU-spørsmålet, "sløseridebatten", og andre saker som har vore viktige dei siste åra.