Reviews and Comments

Det første minnet mitt om "Midtausten-konflikten" er frå 2008/2009 da ein stat som heitte "Israel" bomba over eit område (ikkje ein stat) som heitte "Gaza". Eg gjekk på ungdomsskolen, og forstod ikkje så mykje av det. Både lærarar og folk som uttala seg på TV gjentok at konflikten her var så komplisert, ja om ikkje "den vanskelegaste konflikten i verda".

Sidan den gongen har eg lese mykje; både bøker av historikarar, statsvitarar, journalistar; rapportar frå menneskerettsorganisasjonar, solidaritetsorganisasjonar, og dessutan prøvd å følgje med på nyhenda om området.

Eg går ikkje med på at det her er ein spesielt "komplisert" konflikt; i alle fall om ein med dèt meiner ein konflikt som er vanskeleg å forstå. Det er det ikkje. Spør du meg er konflikten her eigentleg ganske enkel å forstå. Det som derimot er "komplisert", eller "vanskeleg", er å løyse ho. Det er ikkje fordi det er mykje ein ikkje veit eller forstår, men at den eine parten i konflikten er så uendeleg mykje sterkare enn den andre. Det er ikkje "komplisert", men "urettferdig".

Eg har generelt stor sans for bokserien "En kort introduksjon til", og boka her er ikkje eit unntak. Eg synst det er kjempeviktig at det kjem gode og etterrettelege bøker på norsk som kan skjære gjennom all støyen folk får opp i feeden sin. Jørgen Jensehaugen har gjort eit himla godt arbeid med utgjevinga her.

For det første synst eg boka held eit høgt akademisk nivå. Jensehaugen er godt oppdatert på stoda i forskinga på feltet, utan at boka dermed blir ei smørje av fotnotar. Balansen mellom perspektiva er også godt utført, og sjølv om eg trur det vil vera vanskeleg å halde hovudsympatien med Israel etter å ha lese boka her, synst eg likevel Jensehaugen heile vegen legg fram korleis situasjonen fortona seg frå deira side.

Boka vart først utgjeve i 2022, altså før Hamas sitt åtak mot Israel 7. oktober 2023. Utgåva eg har lese er 2. utgåve, som har med eit heilt kapittel om det som har skjedd sidan. Eg trur det var klokt å leggje til dette, både fordi mykje har endra seg, men også fordi det han skriv om ulikskapen i status hos palestinarane avhengig av kor dei bur er verdt å sjå nærmare på. "Palestinarane" i dag kan nemleg delast i fleire grupper:

1) Dei som har israelsk statsborgarskap og bur i Israel. Dei utgjer om lag 20 % av folkesetnaden i staten, og har nesten like rettar som jødane i landet. Skilnaden går, som Jensehaugen er inne på, mellom anna i kjøp av eigedom og kor staten løyver offentlege pengar. Det her er nok gruppa palestinarar som har det likast.

2) Palestinarane i Aust-Jerusalem. Eg har det med å gløyme dei sjølv, men det er altså om lag 200 000 palestinarar som har halde fram med å bu i Aust-Jerusalem sjølv om Israel okkuperte området i 1967, og formelt annekterte det i 1980. Palestinarane her har permanent løyve til opphald, men får sjeldan statsborgarskap om dei søker. Dei har altså langt dårlegare rettar enn palestinarane i sjølve Israel.

3) Palestinarane på Vestbreidda og Gaza: dei har ingen rettar i Israel i det heile, sjølv om Israel spesielt på Vestbreidda gjerne kontrollerer nær sagt alle sider ved liva deira. I og med at dei ikkje er statsborgarar, kjem dei under militær jurisdiksjon etter israelske lover. Det er grunnen til at for eksempel palestinske ungar kan hamne i fengsel og bli torturert. På Vestbreidda blir ein gjerne ofte terrorisert av israelske kolonistar, som typisk opererer med støtte frå israelske militære styrkar. På Gaza er det openbert enno verre, også før 2023, kor Israel nøye har halde enklaven under blokade.

4) Dei palestinske flyktningane. Det er framleis 5,7 millionar palestinske flyktningar i verda. Dei fleste av dei er etterkommarar etter dei som flykta i 1947-1949, men ein del flykta også i 1967. Per i dag er det store grupper palestinske flyktningar i både Syria, Jordan, Libanon, på Gaza og på Vestbreidda. Det varierer korleis tilhøva deira er, men etter internasjonal lov har alle saman rett til å vende heim ein gong. Det er dessutan berre i Jordan flyktningane stort sett er innvilga statsborgarskap.

Lenge har det vore eit spørsmål om den israelske okkupasjonen av Vestbreidda er lovleg eller ikkje. Resolusjon 242 frå Tryggingsrådet i SN krevja rett nok at Israel skulle trekke seg ut frå "territorium okkupert i den siste konflikten", altså i 1967, men "territorium" er altså noko anna enn "alle territorium". Da er det fint at Jensehaugen minner oss om at Den internasjonale domstolen (ICJ) i 2023 konkluderte med at okkupasjonen er ulovleg, og at Israel må heve den så snart som råd er, og at kolonistane må ut. Domstolen understreka dessutan, likt både Amnesty, Human Rights Watch og B'T Selem, at systemet på Vestbreidda er rasesegregering, sjølv om domstolen var delt i om det var riktig å nytte nemninga "apartheid".

Eg har ikkje mykje å utsetje på boka. Om noko, så sakna eg kanskje litt meir om dei første forsøka på å ta opp spørsmålet om totstatløysning i SN etter fadesen i 1947. Det er mange som ikkje veit det, men allereie i 1976 var arabarstatane einige om ein resolusjon som tok til orde for to likeverdige statar langs grensene slik dei låg før krigen i 1967. Også palestinarane gjennom PLO hadde implisitt gitt støtte til resolusjonen. Israel boikotta møtet i SN, og USA la ned veto. Slik har det vore heile vegen sidan. For meg er det her viktig, fordi det ofte blir hevda av folk at det er palestinarane som "seier nei" til tostatsløysninga.

Om du lenge har kjent deg litt ustø på historia og bakgrunnen for Midtausten-konflikten, er det her definitivt ei god bok å lese. Ho er oppdatert, sakleg, velskrive, og dessutan så balansert som det er mogleg å vera i ein konflikt som for dei fleste av oss framstår som eit reint overgrep av ein sterk mot ein svak part. Ein blir openbert ingen ekspert på kvar einskild hending, men ein får eit naudsynt overblikk som vil gjera det mykje lettare å fordjupe seg på eiga hand seinare.

Ifølgje Jonas Bals har historikarar vore alt for opptekne av fascismen si historie, og alt for lite opptekne av antifascismen. Det vil eg seie meg einig med han i. Derfor har eg lenge gleda meg til å lese boka her, som set antifascistane heilt frå den amerikanske borgarkrigen og til starten på den andre verdskrigen i fokus.

Boka er heilt klart verdt å lese, sjølv om ho er lang. Det er mykje å lære her, både om illgjerningane til fascistane i både Tyskland, Italia og i Noreg, men også om korleis vanlege folk gjorde sitt for å kjempe imot. Hovudaktørane i antifascismen er ifølgje Bals' framstilling den organiserte arbeidarrørsla, i hovudsak Arbeidarpartiet, men også enkeltmenneske som stortingspresident Carl Joachim Hambro frå Høgre, og Dagblad-journalisten Ragnar Vold.

Her ligg kanskje også den svake sida til boka. Kor er for eksempel liberalarane i framstillinga her? Eg er ingen ekspert på mellomkrigstida, men eg er temmeleg trygg på at sentrumsliberale parti og rørsler i både Noreg, Tyskland og Italia gjorde eitt og anna i kampen mot fascismen i perioden. Bals erklærer sjølv at han vil skrive ei historie om mangfaldet i antifascismen og ikkje berre den mest aktivistiske sida, men det er likevel det siste som blir via mest merksemd her.

Kommunistpartia blir med rette kritisert i framstillinga for å ha drive sekterisk splittingsmakeri, og lenge ikkje såg verdien i å stå samla mot fascismen. Her synst eg Bals er veldig god når han behandlar 1920-talet, men på 1930-talet hoppar han over linjeskiftet på Komintern sin 7. kongress i 1935, kor ein faktisk landa på å skipe "folkefrontar" mot fascismen, kor ein i tillegg til partia frå arbeidarrørsla også skulle involvere borgarlege demokratisk innstilte parti. Ein kan diskutere kor vellykka denne forseinka endringa var, men Bals registrerer knapt skiljet.

Den siste innvendinga mi handlar om definisjonsspørsmålet: kva er fascisme? Eg er eigentleg einig med Bals i at ein ikkje bør henge seg for mykje opp i reint akademiske øvingar kor ein skal finne Definisjonen (med stor D). Likevel trur eg boka hadde vore tent med litt klarare innramming av fascismen, ikkje minst når bind 2 (som eg ikkje har lese enno), tar for seg tida etter den andre verdskrigen. Bals trekk på ei side fram definisjonen til Roger Griffin, kor fascismen blir forstått som "palingenetisk ultranasjonalisme", altså ein nasjonalisme som søker gjenføding av nasjonen utover rammane til det liberale demokratiet. Greitt nok, men han seier seg likevel einig med Robert Paxton, som heller oppmodar til å sjå på kva fascistane har gjort, framfor kva dei sjølv har hatt å seie om seg sjølv. Her underslår Bals usemja mellom dei to perspektiva: Griffin si forståing baserer seg nettopp på at ein skal ta fascistane på alvor, også når dei legg ut om visjonane sine med eigne ord.

Bals' si motvilje mot ein tydeleg definisjon og avgrensing av fascismen mot andre tilstøytande fenomen på ytre høgre, gjer at "alt" reaksjonært grums plutseleg blir fascisme. Kanskje er ikkje det heilt feil, men i så fall blir det vanskelegare å trekke ut lærdommar til dagens situasjon frå boka, slik Bals tydeleg gir uttrykk for at han ønsker lesaren skal gjera. Han skildrar for eksempel godt korleis Arbeidarpartiet på 1930-talet var tydelege på at ein måtte handtere faktisk fascistisk aktivitet frå organisasjonar som Nasjonal Samling og Fedrelandslaget annleis enn arrangement frå "normale" borgarlege parti som Høgre.

Korleis står den lærdommen seg i dag? Når er eit høgrepopulistisk parti "normalt" nok til å bli møtt med normale politiske metodar, og når går det over til at ein bør hindre dei frå å drive aktivitetane sine? Sånne spørsmål er viktige, men da treng ein ei betre analyse enn den Bals legg opp til i del 1.

No vart det mykje kritisk her, men eg synst likevel boka i hovudsak var god. Motsett av fleire andre meldarar, synst eg for eksempel det er klokt å inkludere den amerikanske rasismen i sørstatane i ei historie om antifascismen, ikkje minst fordi det er umogleg å forstå MAGA-rørsla og liknande, utan å forstå den amerikanske rasistiske historia.

Odd Arne Westad legg ut eit godt argument for at verda i dag liknar meir på den verda vi hadde før 1914, enn ho liknar på verda i 1939.

Odd Arne Westad er ein framifrå kald krig-historikar som lenge har vore oppteken av tilhøva mellom stormakter. I boka her, som så vidt eg veit er den første som er vorte omsett til norsk, argumenterer han for at verda i dag har klare likskapar med den verda vi hadde i 1914.

Det her kan framstå framand i eit land kor den einaste historiske analogien folk kjenner til, er overgangen frå mellomkrigstid til den andre verdskrigen. Like fullt har eg lenge vore av ei liknande oppfatning som det Westad kjem med i boka her, og er enno meir overtydd no.

For det første har vi i dag eit internasjonalt system med fleire stormakter, kor nokon er langt sterkare enn alle dei andre, men kor ein også har ei kjensle av nedgang og trugsmål frå oppadstormande konkurrentar. Westad argumenterer godt for at USA i dag minnar mykje om Storbritannia i 1914, og at Kina har mange trekk som liknar på Det tyske keisarriket. Dagens USA sin framandfrykt og krampaktige grep for å halde seg oppe som imperium og Kina sin frykt for å bli "for seine" med å utnytte den makta dei har opparbeidd seg dei siste tiåra, er ein farleg miks når ein ser dei i høve til historia.

I 1914 vart det krig, og så mange som 40 millionar menneske vart drepne eller skada. Men det tyder ikkje at krig var uunngåeleg den gongen, og heller ikkje at det er uunngåeleg i dag. Westad slår derfor eit slag for diplomatiet, og vilje til å gjera kompromiss i sakar kor usemje kan føre til krig. Løysningsforslaga hans på Taiwan, Ukraina og Palestina blir litt for enkle for min del, men det er uansett først og fremst den historiske drøftinga som var grunnen til at eg las boka her, og den var god.

Til sist synst eg omsetjinga til norsk er litt skuffande. Det heiter ikkje "i Balkan", men "på". Det heiter heller ikkje "handelsunioner", men "fagforeiningar'. Det her er faktisk på linje med Google translate i 2010. Skjerpings.

Det er ikkje så mykje å seie her anna enn at boka er solid avgrensa, godt dokumentert, og gir eit presist innblikk i Iran gjennom 1900- og 2000-talet. Forfattaren viser korleis Iran heile vegen har vorte hersa med og kontrollert av ulike stormakter, og gjennom deira handlangarar i den iranske eliten. Folkestyret og sjølvstyret har vore skadelidande kvar gong, ikkje minst i kuppet mot den folkevalte nasjonalisten Mohammed Mossadeq i 1953, støtta av britisk og amerikansk etterretning.

Perioden frå 1953 til 1979 er dessutan også interessant, og viser kor hovudlaus strategien om å kjempe for ei tilbakevending til det blodtørstige Pahlavi-kongedynastiet er. Iran var eit helvete for både minoritetar og opposisjon under sja-styret. Det er ikkje slik at diktaturet vart innført først i 1979.

Perioden med prestestyret er også godt dekka. Både prestestyret sin sementering av makta gjennom 1980-talet, kor dei knuste det som var av opposisjon til venstre, men også den håplause kampen mot Saddam Husseins Irak, som var støtta av nærmast heile regionen + USA. Perioden med reformvennleg leiing i landet frå 1997 til 2005 er også interessant, og viser at ein truleg hadde eit rom for å gjera Iran til ein meir "normal" aktør i det internasjonale systemet. Den sjansen greip ein ikkje.

Boka her vil eg verkeleg tilråde folk som skulle ønske dei visste meir om Iran no som Epstein-regimet sine rakettar regnar over dei. Eg kan garantere at du vil bli klokare.

Vi var fleire som lét oss imponere av Terje Tvedt da han i 2017 utgav "Det internasjonale gjennombruddet" (heretter "DIG"). Tvedt eit Noreg som hadde blitt grunnleggjande endra sidan 1960-talet, både som følgje av stor ikkje-vestleg innvandring, men også gjennom framveksta av "Det humanitærpolitiske kompleks" - eit samrøre av elitar i Utanriksdepartementet, bistandsverket og liknande, som nærmast hadde erstatta den norske nasjonsbyggingstanken med multikulturalisme.

Tvedt hadde nok rett i mykje. Det er ikkje vanskeleg å finne gode døme på elendige bistandsprosjekt, sløsing med pengar, og opebert uheldig samrøre mellom ulike aktørar i "komplekset". Heile førestillinga om "fredsnasjonen Noreg" har dessutan blitt flauare og flauare med åra. Epstein-skandalen kan dessutan synest å stadfeste mange av skuldingane Tvedt kom med i DIG.

Når "alle" er einige om at ei bok er så genial, må ein vera på vakt. Eg har derfor prøvd å lese "motboka" som Jostein Gripsrud, professor i medievitskap, skreiv i 2018. Etter å ha lese ho kjenner eg nærmast at eg skjemmast over kor ukritisk eg openbert las Tvedt tilbake i 2017. Mykje av det Tvedt skriv om "inntoget" av multikulturalismen i Stortingsmeldingane i etterkrigstida er rett og slett uærleg gjengjeve når ein ikkje berre "cherry picker" setningar som stadfestar påstanden sin. Det er også openbert at Tvedt har redigert bort store delar av det offentlege Noreg sitt "gode" syn på verda utanfor Noreg i tida før 1963 (som altså er startpunktet Tvedt har sete for "Det internasjonale gjennombrotet"). Det same gjeld menneskerettane, som har hatt ein sentral plass i det norske ordskiftet mykje lenger tilbake enn det Tvedt hevdar.

Tvedt sitt poeng om at "multikulturalismen" liksom har lagt lokk over innvandringsdebatten, er også vanskeleg å bevise. Tvert imot finn ein fleire døme på seriøse diskusjonar om innvandringspolitikk både tidleg på 1970-talet, og seint på 1980-talet. Det er riktig at mellom anna Framstegspartiet i periodar vart brunbeisa, men noko av grunnen ligg i at partiet ganske opent pleide kontaktar nettopp til nyfascistiske miljø

Alt i alt synst eg Gripsrud har skrive eit viktig korrektiv til ei bok som har fått alt for lite kritisk søkelys mot seg. Innvendinga mi handlar om at også Gripsrud sjølv nokre gonger blir litt omtrentleg i kritikken sin, og nokre gonger kanskje gjer same feil som Tvedt sjølv, nemleg å nærmast idiotforklare den ein polemiserer imot.

Lysbakken er ein partileiar som har imponert meg veldig. Han tok over som leiar for eit parti som nærmast var å rekne som eit konkursbo. Samstundes vart saka om "Jenteforsvaret" rulla opp som ein medieskandale kor Lysbakken satt med hovudansvaret som Barne- og likestillingsminister.

Mange ville nok ha gitt seg der. Lysbakken greidde derimot å løfte partiet sitt opp frå søla, breie det ut, rekruttere fleire tusen medlemmar, og dessutan vise korleis ein kan stå på prinsippa sine og seie nei til regjeringssamarbeid (valet 2021), men likevel få gjennom viktig politikk som opposisjonsparti på Stortinget.

Under Lysbakken har SV dessutan blitt utfordra av både Raudt og MDG, som stort sett var uviktige konkurrentar før han tok over. Dei to partia har gjort det vanskeleg for SV å opptre slik dei tidlegare har pleidd. Det har vore spennande å sjå korleis Lysbakken omforma SV til eit slags omdreiningspunkt for heile det breie raudgrøne laget. Den mest samlande krafta, før vala i både 2017 og 2021.

Boka stadfestar ein del ting som mange av oss la merke til. Spesielt gjeld det Senterpartiet sin nye identitet som kulturkrigparti, med brodd mot urbane miljømedvite veljarar - gjerne dei som har pleidd å røyste MDG, SV og Venstre. Det er mogleg strategien her skaffa SP nokre veljarar fram mot 2021, men det gjorde også at dei mista SV som regjeringspartner. Dermed vart SP overkøyrd av AP, ikkje minst i straumpolitikken. Det har kosta dyrt. Lysbakken gir Senterpartiet hovudskulda for at det ikkje vart ein raudgrøn trepartiregjering etter valet i 2021. Her trur eg han har heilt rett. Dei mindre partia på raudgrøn side har på sikt alt å tene på å spele kvarandre gode.

No er Lysbakken ute av norsk politikk, og Kirsti Bergstø sitt SV er tilsynelatande i fritt fall. Skvisen mellom Raudt og MDG har vist seg å vera meir krevjande enn det Lysbakken verka til å tru. I boka skriv han ein del om diskusjonen om samling på den radikale venstresida, enten som valforbund eller som parti. Eg trur det er nytt for mange at det her vart såpass seriøst drøfta heilt oppe i SV-leiinga. Eg trur ikkje vi har høyrt siste ord i den diskusjonen enno, men verken Raudt eller MDG ser ut til å ha noko å tene på å gå inn på eit sånt spor.

Boka er verdt å lese om du har interesse for norsk politikk. Om du er medlem i, eller har røysta på SV bør du i alle fall lese ho. Eg trur SV fort kan reise seg att, og eg trur framleis dei er partiet som er best skikka til å bygge bru på raudgrøn side. Det er eit tap for norsk politikk at Lysbakken no er ute, men da er det enda viktigare at vi kjenner ettermælet hans godt.