User Profile

Mykje har skjedd på dei siste ti åra. Da eg var i praksis på ein ungdomsskole i 2016, framheva dei kor stolte dei var over at skolen var mobilfri. Det hadde dei innført gjennom ein grundig dialog mellom FAU, elevråd og leiinga ved skolen. Resultata var svært positive, rapporterte både foreldre, elevar og skolen sjølv.

Den gongen var det her ganske sjeldan. Ein fekk høyre at det var så "inngripande" å lage reglar om at mobiltelefonen skulle leggjast bort gjennom skoledagen. I dag byrjar mobilfrie skolar derimot å bli regelen.

Det som har skjedd i mellomtida, er at ein til slutt fekk eit nasjonalt ordskifte om kva skjermane gjer med oss, og ikkje minst ungane våre. Den boka som verkeleg fekk gjennomslag internasjonalt var boka "The Anxious generation" av Jonathan Haidt, som i år vart omsett til norsk.

Haidt er ingen medieforskar, men er professor i psykologi. Utgangspunktet hans var den ekstreme auka i psykisk uhelse ein har sett i meir eller mindre heile verda frå 2010 og fram til i dag. Det her kjem til uttrykk på mange vis, men ikkje minst angstlidingar og depresjon har vore i valdsam vekst. Ifølgje Haidt er det umogleg å komma utanom inntoget til smarttelefonane, når ein skal forklare fenomenet. Menneskehjernen er ikkje designa for å ha ein barndom og ei ungdomstid som primært foregår på sosiale media. Det er vanskeleg å ikkje la seg overtyde av den etter kvart enorme mengden data som stadfestar utviklinga. Auka har vore langt meir dramatisk enn dei aller fleste, meg sjølv inkludert, truleg har vore klare over.

Koplinga som gjorde spesielt inntrykk på meg, var mellom den totalt ukritiske "omkoplinga" av barndommen som kom med smarttelefonane frå 2010, og prosessen som starta eit par tiår tidlegare, med absurd kontroll over barndommen frå foreldra si side. Allereie frå seint 1980-tal, såg ein teikn til at meir og meir av barndommen vart kontrollert og "skjerma", og at det vart mindre av den sjølvstendige og nokon gonger risikoprega barndommen som var vanleg tidlegare. Meir og meir av fritida vart "styrt" med vaksne til stades. Ifølgje Haidt, er det kombinasjonen av dette, og den seinare fullstendig ukontrollerte bruken av skjermar og sosiale media, som forklarer korfor alt gjekk av hengslane etter 2010 (og eskalerte ytterlagare under pandemien).

Haidt sine løysningar er eigentleg tredelte:

1. Tving Tek-gigantane til å lage fungerande mekanismar for å halde barn borte frå plattformane deira.

2. Innfør mobilfri skole, med meir rom for frileik.

3. At foreldre bør la ungane sine få ei oppvekst utan smart-telefon (før ungdomsskolen) og sosiale medium (16 år), kor dei får rom til å utvikle seg som sjølvstendige individ, også når det finst ein sjanse for at det kan gå litt gale.

Eg trur det er ei endring på gang allereie no. For ti år sidan var det knapt eit offentleg ordskifte om problema knytt til skjermgjeringa av barndommen, og ein fekk få kritiske spørsmål som lærar på foreldremøte om nettbrett og skjerm. I dag ser ein meir og meir at politikarane kappast om å innføre restriksjonar (om ikkje alltid så gjennomtenkte), og at foreldre er langt meir medvite på at ein ikkje ukritisk bør gi unge frie tøylar på smarttelefon og nettbrett.

Eg trur det er liten tvil om at boka til Haidt har vore viktig globalt for å snu forteljinga om skjermane. Eg vil derfor sterkt tilråde folk å lesa ho, om ikkje anna for å skrive meir kritiske meldingar om ho enn det eg har gjort her. Omkoplinga av barndommen er slik eg ser det ei av dei største utfordringane vi står overfor som samfunn. Eg håper verkeleg at åtvaringane til Haidt blir tatt på alvor.

#norsktut #skjerm #jonathanhaidt #

Det første minnet mitt om "Midtausten-konflikten" er frå 2008/2009 da ein stat som heitte "Israel" bomba over eit område (ikkje ein stat) som heitte "Gaza". Eg gjekk på ungdomsskolen, og forstod ikkje så mykje av det. Både lærarar og folk som uttala seg på TV gjentok at konflikten her var så komplisert, ja om ikkje "den vanskelegaste konflikten i verda".

Sidan den gongen har eg lese mykje; både bøker av historikarar, statsvitarar, journalistar; rapportar frå menneskerettsorganisasjonar, solidaritetsorganisasjonar, og dessutan prøvd å følgje med på nyhenda om området.

Eg går ikkje med på at det her er ein spesielt "komplisert" konflikt; i alle fall om ein med dèt meiner ein konflikt som er vanskeleg å forstå. Det er det ikkje. Spør du meg er konflikten her eigentleg ganske enkel å forstå. Det som derimot er "komplisert", eller "vanskeleg", er å løyse ho. Det er ikkje fordi det er mykje ein ikkje veit eller forstår, men at den eine parten i konflikten er så uendeleg mykje sterkare enn den andre. Det er ikkje "komplisert", men "urettferdig".

Eg har generelt stor sans for bokserien "En kort introduksjon til", og boka her er ikkje eit unntak. Eg synst det er kjempeviktig at det kjem gode og etterrettelege bøker på norsk som kan skjære gjennom all støyen folk får opp i feeden sin. Jørgen Jensehaugen har gjort eit himla godt arbeid med utgjevinga her.

For det første synst eg boka held eit høgt akademisk nivå. Jensehaugen er godt oppdatert på stoda i forskinga på feltet, utan at boka dermed blir ei smørje av fotnotar. Balansen mellom perspektiva er også godt utført, og sjølv om eg trur det vil vera vanskeleg å halde hovudsympatien med Israel etter å ha lese boka her, synst eg likevel Jensehaugen heile vegen legg fram korleis situasjonen fortona seg frå deira side.

Boka vart først utgjeve i 2022, altså før Hamas sitt åtak mot Israel 7. oktober 2023. Utgåva eg har lese er 2. utgåve, som har med eit heilt kapittel om det som har skjedd sidan. Eg trur det var klokt å leggje til dette, både fordi mykje har endra seg, men også fordi det han skriv om ulikskapen i status hos palestinarane avhengig av kor dei bur er verdt å sjå nærmare på. "Palestinarane" i dag kan nemleg delast i fleire grupper:

1) Dei som har israelsk statsborgarskap og bur i Israel. Dei utgjer om lag 20 % av folkesetnaden i staten, og har nesten like rettar som jødane i landet. Skilnaden går, som Jensehaugen er inne på, mellom anna i kjøp av eigedom og kor staten løyver offentlege pengar. Det her er nok gruppa palestinarar som har det likast.

2) Palestinarane i Aust-Jerusalem. Eg har det med å gløyme dei sjølv, men det er altså om lag 200 000 palestinarar som har halde fram med å bu i Aust-Jerusalem sjølv om Israel okkuperte området i 1967, og formelt annekterte det i 1980. Palestinarane her har permanent løyve til opphald, men får sjeldan statsborgarskap om dei søker. Dei har altså langt dårlegare rettar enn palestinarane i sjølve Israel.

3) Palestinarane på Vestbreidda og Gaza: dei har ingen rettar i Israel i det heile, sjølv om Israel spesielt på Vestbreidda gjerne kontrollerer nær sagt alle sider ved liva deira. I og med at dei ikkje er statsborgarar, kjem dei under militær jurisdiksjon etter israelske lover. Det er grunnen til at for eksempel palestinske ungar kan hamne i fengsel og bli torturert. På Vestbreidda blir ein gjerne ofte terrorisert av israelske kolonistar, som typisk opererer med støtte frå israelske militære styrkar. På Gaza er det openbert enno verre, også før 2023, kor Israel nøye har halde enklaven under blokade.

4) Dei palestinske flyktningane. Det er framleis 5,7 millionar palestinske flyktningar i verda. Dei fleste av dei er etterkommarar etter dei som flykta i 1947-1949, men ein del flykta også i 1967. Per i dag er det store grupper palestinske flyktningar i både Syria, Jordan, Libanon, på Gaza og på Vestbreidda. Det varierer korleis tilhøva deira er, men etter internasjonal lov har alle saman rett til å vende heim ein gong. Det er dessutan berre i Jordan flyktningane stort sett er innvilga statsborgarskap.

Lenge har det vore eit spørsmål om den israelske okkupasjonen av Vestbreidda er lovleg eller ikkje. Resolusjon 242 frå Tryggingsrådet i SN krevja rett nok at Israel skulle trekke seg ut frå "territorium okkupert i den siste konflikten", altså i 1967, men "territorium" er altså noko anna enn "alle territorium". Da er det fint at Jensehaugen minner oss om at Den internasjonale domstolen (ICJ) i 2023 konkluderte med at okkupasjonen er ulovleg, og at Israel må heve den så snart som råd er, og at kolonistane må ut. Domstolen understreka dessutan, likt både Amnesty, Human Rights Watch og B'T Selem, at systemet på Vestbreidda er rasesegregering, sjølv om domstolen var delt i om det var riktig å nytte nemninga "apartheid".

Eg har ikkje mykje å utsetje på boka. Om noko, så sakna eg kanskje litt meir om dei første forsøka på å ta opp spørsmålet om totstatløysning i SN etter fadesen i 1947. Det er mange som ikkje veit det, men allereie i 1976 var arabarstatane einige om ein resolusjon som tok til orde for to likeverdige statar langs grensene slik dei låg før krigen i 1967. Også palestinarane gjennom PLO hadde implisitt gitt støtte til resolusjonen. Israel boikotta møtet i SN, og USA la ned veto. Slik har det vore heile vegen sidan. For meg er det her viktig, fordi det ofte blir hevda av folk at det er palestinarane som "seier nei" til tostatsløysninga.

Om du lenge har kjent deg litt ustø på historia og bakgrunnen for Midtausten-konflikten, er det her definitivt ei god bok å lese. Ho er oppdatert, sakleg, velskrive, og dessutan så balansert som det er mogleg å vera i ein konflikt som for dei fleste av oss framstår som eit reint overgrep av ein sterk mot ein svak part. Ein blir openbert ingen ekspert på kvar einskild hending, men ein får eit naudsynt overblikk som vil gjera det mykje lettare å fordjupe seg på eiga hand seinare.