User Profile

Det er eit godt poeng. Ein talar mykje om "offentleg sløsing" for tida, men den private sløsinga er openbert mykje verre. Eg har aldri vore inne på ein sjukeheim og tenkt "fy faen, har vi råd til alt det her??". Vanlegvis har eg tenkt det stikk motsette.

Men går ein rundt i byen og ser på kor mykje kompetanse og arbeidskraft som sløsast bort i marknadsføring, reklame og venleiksalongar, er det tydeleg at spørsmålet passar betre andre stadar enn i velferden.

Det første minnet mitt om "Midtausten-konflikten" er frå 2008/2009 da ein stat som heitte "Israel" bomba over eit område (ikkje ein stat) som heitte "Gaza". Eg gjekk på ungdomsskolen, og forstod ikkje så mykje av det. Både lærarar og folk som uttala seg på TV gjentok at konflikten her var så komplisert, ja om ikkje "den vanskelegaste konflikten i verda".

Sidan den gongen har eg lese mykje; både bøker av historikarar, statsvitarar, journalistar; rapportar frå menneskerettsorganisasjonar, solidaritetsorganisasjonar, og dessutan prøvd å følgje med på nyhenda om området.

Eg går ikkje med på at det her er ein spesielt "komplisert" konflikt; i alle fall om ein med dèt meiner ein konflikt som er vanskeleg å forstå. Det er det ikkje. Spør du meg er konflikten her eigentleg ganske enkel å forstå. Det som derimot er "komplisert", eller "vanskeleg", er å løyse ho. Det er ikkje fordi det er mykje ein ikkje veit eller forstår, men at den eine parten i konflikten er så uendeleg mykje sterkare enn den andre. Det er ikkje "komplisert", men "urettferdig".

Eg har generelt stor sans for bokserien "En kort introduksjon til", og boka her er ikkje eit unntak. Eg synst det er kjempeviktig at det kjem gode og etterrettelege bøker på norsk som kan skjære gjennom all støyen folk får opp i feeden sin. Jørgen Jensehaugen har gjort eit himla godt arbeid med utgjevinga her.

For det første synst eg boka held eit høgt akademisk nivå. Jensehaugen er godt oppdatert på stoda i forskinga på feltet, utan at boka dermed blir ei smørje av fotnotar. Balansen mellom perspektiva er også godt utført, og sjølv om eg trur det vil vera vanskeleg å halde hovudsympatien med Israel etter å ha lese boka her, synst eg likevel Jensehaugen heile vegen legg fram korleis situasjonen fortona seg frå deira side.

Boka vart først utgjeve i 2022, altså før Hamas sitt åtak mot Israel 7. oktober 2023. Utgåva eg har lese er 2. utgåve, som har med eit heilt kapittel om det som har skjedd sidan. Eg trur det var klokt å leggje til dette, både fordi mykje har endra seg, men også fordi det han skriv om ulikskapen i status hos palestinarane avhengig av kor dei bur er verdt å sjå nærmare på. "Palestinarane" i dag kan nemleg delast i fleire grupper:

1) Dei som har israelsk statsborgarskap og bur i Israel. Dei utgjer om lag 20 % av folkesetnaden i staten, og har nesten like rettar som jødane i landet. Skilnaden går, som Jensehaugen er inne på, mellom anna i kjøp av eigedom og kor staten løyver offentlege pengar. Det her er nok gruppa palestinarar som har det likast.

2) Palestinarane i Aust-Jerusalem. Eg har det med å gløyme dei sjølv, men det er altså om lag 200 000 palestinarar som har halde fram med å bu i Aust-Jerusalem sjølv om Israel okkuperte området i 1967, og formelt annekterte det i 1980. Palestinarane her har permanent løyve til opphald, men får sjeldan statsborgarskap om dei søker. Dei har altså langt dårlegare rettar enn palestinarane i sjølve Israel.

3) Palestinarane på Vestbreidda og Gaza: dei har ingen rettar i Israel i det heile, sjølv om Israel spesielt på Vestbreidda gjerne kontrollerer nær sagt alle sider ved liva deira. I og med at dei ikkje er statsborgarar, kjem dei under militær jurisdiksjon etter israelske lover. Det er grunnen til at for eksempel palestinske ungar kan hamne i fengsel og bli torturert. På Vestbreidda blir ein gjerne ofte terrorisert av israelske kolonistar, som typisk opererer med støtte frå israelske militære styrkar. På Gaza er det openbert enno verre, også før 2023, kor Israel nøye har halde enklaven under blokade.

4) Dei palestinske flyktningane. Det er framleis 5,7 millionar palestinske flyktningar i verda. Dei fleste av dei er etterkommarar etter dei som flykta i 1947-1949, men ein del flykta også i 1967. Per i dag er det store grupper palestinske flyktningar i både Syria, Jordan, Libanon, på Gaza og på Vestbreidda. Det varierer korleis tilhøva deira er, men etter internasjonal lov har alle saman rett til å vende heim ein gong. Det er dessutan berre i Jordan flyktningane stort sett er innvilga statsborgarskap.

Lenge har det vore eit spørsmål om den israelske okkupasjonen av Vestbreidda er lovleg eller ikkje. Resolusjon 242 frå Tryggingsrådet i SN krevja rett nok at Israel skulle trekke seg ut frå "territorium okkupert i den siste konflikten", altså i 1967, men "territorium" er altså noko anna enn "alle territorium". Da er det fint at Jensehaugen minner oss om at Den internasjonale domstolen (ICJ) i 2023 konkluderte med at okkupasjonen er ulovleg, og at Israel må heve den så snart som råd er, og at kolonistane må ut. Domstolen understreka dessutan, likt både Amnesty, Human Rights Watch og B'T Selem, at systemet på Vestbreidda er rasesegregering, sjølv om domstolen var delt i om det var riktig å nytte nemninga "apartheid".

Eg har ikkje mykje å utsetje på boka. Om noko, så sakna eg kanskje litt meir om dei første forsøka på å ta opp spørsmålet om totstatløysning i SN etter fadesen i 1947. Det er mange som ikkje veit det, men allereie i 1976 var arabarstatane einige om ein resolusjon som tok til orde for to likeverdige statar langs grensene slik dei låg før krigen i 1967. Også palestinarane gjennom PLO hadde implisitt gitt støtte til resolusjonen. Israel boikotta møtet i SN, og USA la ned veto. Slik har det vore heile vegen sidan. For meg er det her viktig, fordi det ofte blir hevda av folk at det er palestinarane som "seier nei" til tostatsløysninga.

Om du lenge har kjent deg litt ustø på historia og bakgrunnen for Midtausten-konflikten, er det her definitivt ei god bok å lese. Ho er oppdatert, sakleg, velskrive, og dessutan så balansert som det er mogleg å vera i ein konflikt som for dei fleste av oss framstår som eit reint overgrep av ein sterk mot ein svak part. Ein blir openbert ingen ekspert på kvar einskild hending, men ein får eit naudsynt overblikk som vil gjera det mykje lettare å fordjupe seg på eiga hand seinare.

Ifølgje Jonas Bals har historikarar vore alt for opptekne av fascismen si historie, og alt for lite opptekne av antifascismen. Det vil eg seie meg einig med han i. Derfor har eg lenge gleda meg til å lese boka her, som set antifascistane heilt frå den amerikanske borgarkrigen og til starten på den andre verdskrigen i fokus.

Boka er heilt klart verdt å lese, sjølv om ho er lang. Det er mykje å lære her, både om illgjerningane til fascistane i både Tyskland, Italia og i Noreg, men også om korleis vanlege folk gjorde sitt for å kjempe imot. Hovudaktørane i antifascismen er ifølgje Bals' framstilling den organiserte arbeidarrørsla, i hovudsak Arbeidarpartiet, men også enkeltmenneske som stortingspresident Carl Joachim Hambro frå Høgre, og Dagblad-journalisten Ragnar Vold.

Her ligg kanskje også den svake sida til boka. Kor er for eksempel liberalarane i framstillinga her? Eg er ingen ekspert på mellomkrigstida, men eg er temmeleg trygg på at sentrumsliberale parti og rørsler i både Noreg, Tyskland og Italia gjorde eitt og anna i kampen mot fascismen i perioden. Bals erklærer sjølv at han vil skrive ei historie om mangfaldet i antifascismen og ikkje berre den mest aktivistiske sida, men det er likevel det siste som blir via mest merksemd her.

Kommunistpartia blir med rette kritisert i framstillinga for å ha drive sekterisk splittingsmakeri, og lenge ikkje såg verdien i å stå samla mot fascismen. Her synst eg Bals er veldig god når han behandlar 1920-talet, men på 1930-talet hoppar han over linjeskiftet på Komintern sin 7. kongress i 1935, kor ein faktisk landa på å skipe "folkefrontar" mot fascismen, kor ein i tillegg til partia frå arbeidarrørsla også skulle involvere borgarlege demokratisk innstilte parti. Ein kan diskutere kor vellykka denne forseinka endringa var, men Bals registrerer knapt skiljet.

Den siste innvendinga mi handlar om definisjonsspørsmålet: kva er fascisme? Eg er eigentleg einig med Bals i at ein ikkje bør henge seg for mykje opp i reint akademiske øvingar kor ein skal finne Definisjonen (med stor D). Likevel trur eg boka hadde vore tent med litt klarare innramming av fascismen, ikkje minst når bind 2 (som eg ikkje har lese enno), tar for seg tida etter den andre verdskrigen. Bals trekk på ei side fram definisjonen til Roger Griffin, kor fascismen blir forstått som "palingenetisk ultranasjonalisme", altså ein nasjonalisme som søker gjenføding av nasjonen utover rammane til det liberale demokratiet. Greitt nok, men han seier seg likevel einig med Robert Paxton, som heller oppmodar til å sjå på kva fascistane har gjort, framfor kva dei sjølv har hatt å seie om seg sjølv. Her underslår Bals usemja mellom dei to perspektiva: Griffin si forståing baserer seg nettopp på at ein skal ta fascistane på alvor, også når dei legg ut om visjonane sine med eigne ord.

Bals' si motvilje mot ein tydeleg definisjon og avgrensing av fascismen mot andre tilstøytande fenomen på ytre høgre, gjer at "alt" reaksjonært grums plutseleg blir fascisme. Kanskje er ikkje det heilt feil, men i så fall blir det vanskelegare å trekke ut lærdommar til dagens situasjon frå boka, slik Bals tydeleg gir uttrykk for at han ønsker lesaren skal gjera. Han skildrar for eksempel godt korleis Arbeidarpartiet på 1930-talet var tydelege på at ein måtte handtere faktisk fascistisk aktivitet frå organisasjonar som Nasjonal Samling og Fedrelandslaget annleis enn arrangement frå "normale" borgarlege parti som Høgre.

Korleis står den lærdommen seg i dag? Når er eit høgrepopulistisk parti "normalt" nok til å bli møtt med normale politiske metodar, og når går det over til at ein bør hindre dei frå å drive aktivitetane sine? Sånne spørsmål er viktige, men da treng ein ei betre analyse enn den Bals legg opp til i del 1.

No vart det mykje kritisk her, men eg synst likevel boka i hovudsak var god. Motsett av fleire andre meldarar, synst eg for eksempel det er klokt å inkludere den amerikanske rasismen i sørstatane i ei historie om antifascismen, ikkje minst fordi det er umogleg å forstå MAGA-rørsla og liknande, utan å forstå den amerikanske rasistiske historia.

Odd Arne Westad legg ut eit godt argument for at verda i dag liknar meir på den verda vi hadde før 1914, enn ho liknar på verda i 1939.

Odd Arne Westad er ein framifrå kald krig-historikar som lenge har vore oppteken av tilhøva mellom stormakter. I boka her, som så vidt eg veit er den første som er vorte omsett til norsk, argumenterer han for at verda i dag har klare likskapar med den verda vi hadde i 1914.

Det her kan framstå framand i eit land kor den einaste historiske analogien folk kjenner til, er overgangen frå mellomkrigstid til den andre verdskrigen. Like fullt har eg lenge vore av ei liknande oppfatning som det Westad kjem med i boka her, og er enno meir overtydd no.

For det første har vi i dag eit internasjonalt system med fleire stormakter, kor nokon er langt sterkare enn alle dei andre, men kor ein også har ei kjensle av nedgang og trugsmål frå oppadstormande konkurrentar. Westad argumenterer godt for at USA i dag minnar mykje om Storbritannia i 1914, og at Kina har mange trekk som liknar på Det tyske keisarriket. Dagens USA sin framandfrykt og krampaktige grep for å halde seg oppe som imperium og Kina sin frykt for å bli "for seine" med å utnytte den makta dei har opparbeidd seg dei siste tiåra, er ein farleg miks når ein ser dei i høve til historia.

I 1914 vart det krig, og så mange som 40 millionar menneske vart drepne eller skada. Men det tyder ikkje at krig var uunngåeleg den gongen, og heller ikkje at det er uunngåeleg i dag. Westad slår derfor eit slag for diplomatiet, og vilje til å gjera kompromiss i sakar kor usemje kan føre til krig. Løysningsforslaga hans på Taiwan, Ukraina og Palestina blir litt for enkle for min del, men det er uansett først og fremst den historiske drøftinga som var grunnen til at eg las boka her, og den var god.

Til sist synst eg omsetjinga til norsk er litt skuffande. Det heiter ikkje "i Balkan", men "på". Det heiter heller ikkje "handelsunioner", men "fagforeiningar'. Det her er faktisk på linje med Google translate i 2010. Skjerpings.